https://rahnama.isri.ac.ir/ مطالعات دینی نبوت و امامت fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://rahnama.isri.ac.ir/article_243174.html https://rahnama.isri.ac.ir/article_240960.html این پژوهش به بررسی انتقادی دیدگاه شیعه‌پژوهان غربی درباره دو مفهوم محوری ولایت و الوهیت در نظام فکری شیعی می‌پردازد. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که محققانی مانند کربن و امیرمعزی با تمرکز بر منابع غالیانه و صوفیانه، به تحلیل این دو مفهوم پرداخته‌اند: از یک سو با تأکید بر ولایت باطنی، جنبه سیاسی امامت را کمرنگ شمرده‌اند، و از سوی دیگر با طرح نظریه «انسان کیهانی»، به تفسیری نزدیک به الوهیت از جایگاه امامان دست یافته‌اند.مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به قرآن، سنت معصومین و منابع تاریخی، به نقد این دیدگاه‌ها می‌پردازد. در محور ولایت، استدلال می‌شود که امامت شیعی شامل هر دو بُعد باطنی و سیاسی است و نمی‌توان آن را صرفاً به هدایت معنوی تقلیل داد و یا برگرفته از نظریه انسان کامل دانست. در بحث الوهیت نیز با بررسی سیره عملی ائمه و مواجهه آنان با غالیان، نشان داده می‌شود که جریان اصلی تشیع همواره از هرگونه برداشت الوهیتی از امامان فاصله گرفته و از آن مبرا و منزه بوده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که قرائت کربن و امیرمعزی از این دو مفهوم، تحت تأثیر پیش‌فرض‌های تاریخ‌گرایانه و نیز منابع حاشیه‌ای و عدم ملاحظه منابع اصلی و خلط شیعه امامیه با کیسانیه و ... شکل گرفته است، در حالی که منابع معتبر شیعی تصویری متوازن و مبتنی بر توحید از جایگاه امامان ارائه می‌دهند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240867.html بررسی سندی و محتوایی روایات سیره پیامبر(ص) از مهم‌ترین موضوعات مطالعات اسلامی است. عمده آثاری که توسط قدما در این خصوص نگارش یافته، یا مانند سیره‌ ابن‌هشام مبتنی بر گزارش محض است، یا مانند تاریخ یعقوبی به روش ترکیبی. در دوره معاصر روش تحلیلی در گزارش‌های تاریخی یکی از مهم‌ترین روش‌ها در مطالعات سیره‌ است. از جمله آثار قابل توجهی که توسط دانشیان شیعی در این خصوص تدوین شده کتاب الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص) تألیف سیدجعفرمرتضی عاملی و دیگری کتاب خاتم‌النبیین(ص) اثر سید‌محمدسعید حکیم است. در این مقاله کوشش شده با روش توصیفی‌تحلیلی به مقایسه روش علمی این دو شخصیت در پردازش و بررسی سیره نبوی پرداخته شود. عاملی ضمن تبیین سیمای نبوی و بررسی پدیده منع حدیث و نقش آن در تحریف حقایق تاریخی و رواج احادیث جعلی، از نقش قصه‌پردازان در اینباره سخن می‌گوید و پس از تشریح اصول و معیارهای آشفته در تدوین سیره، اصول، ضوابط و معیارهایی برای انجام پژوهش علمی صحیح از دیدگاه خود ارائه می‌دهد. حکیم نیز بر اساس روش‌های مرسوم در سیره‌نگاری عمل نکرده، بلکه با بهره‌گیری از منابع مختلف تاریخی و حدیثی و توجه به مسائل اجتماعی و سیاسی کوشیده خوانشی روزآمد از مفاهیم سیره‌نبوی ارائه نماید. به علاوه در این اثر علمی ایشان تلاش نموده ضمن زدودن برخی شبهات حول شخصیت پیامبر(ص)، راه‌کارهایی برای جوامع اسلامی ارائه نماید تا ضمن بازگشت به منابع اصیل و روش‌درست فهم‌ و ‌برداشت از منابع، با بهره‌گیری از سیره‌نورانی پیامبر(ص) بر مشکلات معاصر خویش غلبه نمایند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240860.html مقاله حاضر به بررسی و نقد سازوکار دلالی معجزه در اثبات نبوت از منظر اشاعره و معتزله و با تأکید بر آموزه‌های امامیه می‌پردازد. پرسش اصلی این است که از نظر اشاعره و معتزله سازوکار دلالی معجزه بر صدق مدعای نبی چگونه است و مبتنی بر نگاه امامیه چه انتقاداتی به آن‌ها وارد است؟ فرضیه این است که رویکرد امامیه با تکیه بر عقلانیت و مبانی فلسفی، دلالتی استوار و قابل دفاع برای معجزه ارائه می‌کند که در مکاتب دیگر یافت نمی‌شود. روش تحقیق تحلیلی ـ انتقادی و مبتنی بر منابع کلامی و فلسفی مکاتب سه‌گانه است. یافته‌ها نشان می‌دهد اشاعره دلالت معجزه را سمعی می‌دانند؛ یعنی تنها از طریق نقل شرعی قابل فهم است و معتزله دلالت را وضعی، یعنی قراردادی فرض می‌کنند؛ هر دو رویکرد با چالش‌های دلالی و معرفتی مواجه‌اند. اما امامیه با استناد به مبانی معرفت‌شناسانه و انسان‌شناسانه خود و کاربست صحیح قواعدی چون قاعده لطف، حسن و قبح عقلی و قبح اغراء به جهل، پیوندی منطقی و عقلانی میان معجزه و صدق مدعی برقرار می‌کند که این چالش‌ها را پاسخگوست. بنابراین نظریه امامیه در اثبات نبوت از انسجام معرفتی بیشتری برخوردار و در گفت‌وگوی عقلانی کارآمدتر است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240861.html جستجو برای الگوی حکمرانی مطلوب، دغدغه‌ای اصلی در اندیشه سیاسی است. با این حال، در حوزه حکمرانی اسلامی، خلأ نظری جدی وجود دارد؛ زیرا ادبیات موجود اغلب ابعاد وجودی و معنوی حاکم را نادیده گرفته و از ظرفیت متون عرفانی مانند مناجات شعبانیه غفلت ورزیده است، زیرا مناجات شعبانیه، به‌عنوان متنی تربیتی و معرفتی، می‌تواند بستری نوین برای بازخوانی الگوی حکمرانی اسلامی فراهم آورد. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ، به استخراج و تبیین مؤلفه‌های کلیدی الگوی حاکم مطلوب از دل متن مناجات شعبانیه پرداخت. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی، توصیفی-تحلیلی و به روش کتابخانه‌ای انجام شد. محتوای مناجات برای شناسایی و دسته‌بندی مفاهیم بنیادین تحلیل گردید. یافته‌ها یک الگوی چهار بخشی را برای حاکمران تراز اسلام آشکار ساخت: ۱) فروتنی فکری، ۲) تقوای سازمانی و صداقت ساختاری، ۳) توکل فعال و تعادل پویای خوف و رجا، و ۴) امیدواری بنیادین و افق آخرت‌محور. این تحقیق نشان می‌دهد که حکمرانی اسلامی ریشه در تحول درونی حاکم دارد و تمرکز را از فرآیندهای ساختاری به شخصیت او منتقل می‌سازد. پیامدهای این پژوهش، ارائه یک چارچوب کاربردی برای گزینش و آموزش مدیران و ارائه یک چشم انداز عمیق و بومی برای مطالعات آینده در حکمرانی است که مطالعات آینده می‌توانند با تحلیل سایر متون عرفانی و آزمون عملی این مدل، مسیر پژوهش را گسترش نمایند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240865.html حکومت دینی همواره یکی از مباحث بنیادین اندیشه سیاسی مسلمانان بوده است؛ با این حال، شیوه تبیین مبانی مشروعیت و الزامات آن در مکاتب مختلف یکسان نیست. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین و بررسی تطبیقی مبانی مشروعیت و ویژگی‌های حاکم از منظر صاحب جواهر و ابن‌عابدین است تا روشن شود تفاوت مبانی این دو فقیه در مشروعیت حاکمیت سیاسی چگونه بنیان‌های نظری و عملی اندیشهٔ آنان را از یکدیگر متمایز می‌سازد و چه نقاط اشتراک و افتراقی میان دیدگاه‌هایشان وجود دارد. ضرورت تحقیق از آن‌روست که هر دو اندیشمند از برجسته‌ترین نمایندگان مکاتب خود بوده و آثار آنان همچنان مرجع تحقیقات به شمار می‌رود. بررسی تطبیقی نشان می‌دهد صاحب جواهر ولایت بر حکومت را منصبی الهی ویژه پیامبران و ائمه‌(ع) دانسته و استمرار آن را در عصر غیبت از طریق نیابت فقیه، مشروع می‌داند، در حالی که ابن عابدین خلافت را نهادی حقوقی و اجتماعی می‌بیند که با بیعت، استخلاف یا حتی قهر و غلبه تحقق می‌یابد؛ با وجود این تفاوت‌ها، هر دو بر ضرورت وجود حاکمیت برای اجرای احکام شرعی و حفظ نظم اجتماعی تأکید دارند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240859.html از دیرباز بر سر معنای واژه «مولی» در سخنان رسول‌خدا(ص) در غدیر خم میان شیعیان و اهل سنت اختلاف است. در راستای فهم این واژه از شیوه‌های مختلفی مانند مراجعه به نظر اهل لغت و کاوش معنایی در آیات و روایات بهره گرفته شده است. یکی از شیوه‌های فهم معنی واژه، می‌تواند رجوع به عبارات خطبه رسول خدا(ص) در غدیر باشد تا بر اساس آن بتوان کاربست معنایی این واژه توسط حضرت را فهم کرد. سوال این است که عبارت‌های خطبه رسول‌الله(ص) در غدیر چه بوده است و بر اساس آن چه معنایی از واژه «مولی» برداشت می‌شود؟ با مراجعه به کهن‌نگاشته‌های شیعه و اهل سنت تا قرن پنجم و مقایسه عبارت‌ها، مشخص می‌شود محورهای نزدیکی زمان رحلت رسول‌خدا(ص)، به یادگار نهادن دو امانت گرانبها، اولویت خدا و رسول بر مؤمنان، معرفی امام علی(ع) و دعاها در زمره موضوعات مطرح شده در این خطبه هستند. موضوعاتی در پیوند وثیق با هم که نشان می‌دهند خطبه بر مساله جانشینی بوده و واژه «مولی» در عبارت حضرت کاربست در معنای ولایت دارد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_241037.html منشأ عصمت یکی از عناوین بحث برانگیز، ذیل موضوع عصمت انبیاء و ائمه اطهار(ع) است و نظریه های گوناگونی مبتنی بر مبانی متفاوت، در این رابطه مطرح شده است. این جستار فارغ از تعریف و محدوده ی عصمت و ناظر به عصمت عملی و در مقام ثبوت عصمت، به بحث پرداخته و منشأ عصمت را مورد بررسی قرار می دهد. در آغاز اشاره ای به دیدگاه های مطرح شده پیرامون منشأ عصمت داشته و به نظریاتی چون "علم و معرفت"، "محبت"، "کمال قوه عقل"، "لطف مبتنی بر اسباب چهارگانه"، "اراده و انتخاب"، "علم و اراده"، "علم و اراده و کمال عقل"، پرداخته شده است؛ سپس در ادامه ضمن طرح فلسفه عمل ملاصدرا و اشاره به مبادی اراده که شامل تصور، تصدیق، شوق و شوق مؤکد می شود، در تحلیل منشأ عصمت، دیدگاه متمایزی را ارائه نموده و دیدگاه های مشابه مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند. با توجه به فلسفه عمل ملاصدرا و تحلیل فلسفی اراده ی انسان، منشأ عصمت، همان شوق و محبت است، اما محبت شدیدی که بر سایر محبت ها غلبه یافته باشد. معرفت، خردمندی و انتخاب های پیشین تنها زمانی بر اراده ی انسان تأثیر دارند که موجب ایجاد محبت شده و فرآیند شدت یافتن و غلبه بر سایر محبت ها را سپری کنند. این مقاله با مراجعه به منابع اصیل کلامی و آثار ملاصدرا با روش کتابخانه ای به جمع آوری اطلاعات پرداخته و سپس با تحلیل فلسفه عمل ملاصدرا، ارزیابی نهایی خود را ارائه نموده است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_241069.html کنکاش وقایع تاریخی در منابع حدیثی یکی از چالشهای حدیث شناسی است. بهترین و مطمئن ترین منبع برای دریافت وقایع تاریخ اسلام حدیث معصومان علیهم السلام است. از وقایع مهم صدر اسلام، ورود شهربانو دختر پادشاه ساسانی به بلاد مسلمین و ازدواج او با امام حسین علیه السلام است. مورخان درباره این واقعه، سخنان گوناگونی ایراد نمودهاند. اما در میان محدّثان سترگ؛ صفار، کلینی، صدوق و مفید، ورود آن بانوی همام را در عهد خلیفه دوم، سوم و چهارم روایت نمودهاند. نوشتار پیش رو به سبب آنکه عبارت شیخ مفید را حدیث تشخیص نداده، از محل بحث خارج و روایت صفار، کلینی و صدوق را به بوته نقد و آزمون میکشاند. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی و گردآوری دادهها به شیوه کتابخانهای به اعتبار سنجی سند روایت صفار، کلینی و صدوق پرداخته و روایت صدوق را به سبب راویان مهمل و ضعیف، غیر معتبر میداند و روایت صفار و کلینی را با چند چالشِ جدی رجالی مواجه میبیند. چنانچه نهاوندی و عمرو بن شمر در کتب رجالی قدما تضعیف شدهاند. مقاله حاضر با استناد به قواعد رجالی همچون: دلالت اکثار روایت اجلاء بر وثاقت، رد اتهام غلوّ توسط قدما، نبودن در مستثنیات ابن ولید و... بر اساس تراکم ظنون، وثاقت نهاوندی و عمرو بن شمر را احراز نموده و اعتبار سندی روایت صفار و کلینی، مبنی بر وقوع ازدواج در زمان خلیفه دوم را اثبات میکند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240862.html ایجاد حکومت دینی تمدن‌ساز یکی از دغدغه‌های اساسی جوامع اسلامی در عصر حاضر است. در این میان، قرآن کریم با ارائه الگوهای عینی از حکمرانی الهی، می‌تواند راهنمایی نظری و عملی برای تحقق این آرمان باشد. سوره یوسف(ع) از برجسته‌ترین نمونه‌هایی است که در قالب روایتی تاریخی، الگویی منسجم از حکومت دینی را ترسیم می‌کند و پیوندی میان ایمان، عقلانیت و مدیریت اجتماعی برقرار می‌سازد. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی و با تمرکز بر آیات کلیدی این سوره انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد سورۀ یوسف تصویری منسجم از حکومت دینی تمدنی عرضه می‌کند که بر عدالتِ اقتصادی در مدیریت و توزیعِ منابع، مدیریتِ بحران با آینده‌نگری و سازمان‌دهیِ اداری، و رهبریِ اخلاقیِ مبتنی بر عفو، صداقت و وفاداری به وحی استوار است؛ تعاملِ این مؤلفه‌ها صورتی از ولایتِ کارآمد را نشان می‌دهد که از سطحِ توصیه‌های اخلاقی فراتر می‌رود و استعدادِ نهادسازی دارد. حدودِ پژوهش آن است که چارچوبِ حاضر بر سورۀ یوسف مبتنی است؛ ازاین‌رو تعمیمِ آن به مدلِ عامِ قرآنی نیازمندِ اعتبارسنجیِ میان‌سوره‌ای و توسعۀ مقایسه‌ای در پژوهش‌های آتی است. این چارچوب می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی در حکمرانیِ دینی و سیاست‌گذاریِ فرهنگی در تمدنِ نوینِ اسلامی فراهم آورد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240891.html  مقاله حاضر به بررسی تحلیل گستره نبوت حضرت موسی علیه السلام بر اساس استنباط فرآیندی می پرداز. به راستی بر اساس استنباط فرآیندی، از میان نظریات منطقه ای یا جهانی بودن نبوت حضرت موسی علیه السلام، کدام یک از ادله قوی تر برخوردار است؟ و نقد دیدگاه مقابل با توجه به چه مرحله یا مراحلی از فرآیند استنباط است؟ با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و با تاکید بر رویکرد تحلیل تعلیمی علاوه بر اینکه می توان به پرسش مذکور پاسخ گفت، به ضرورت روشمندسازی استنباط کلامی با ارائه الگوی آن دست یافت. به تصویر کشیدن استنباط فرآیندی در علم کلام از جمله مزیت ها و نوآوری های تحقیق حاضر است.از میان یازده فرضی که در مقاله امکان اعلام نتیجه بر اساس آنها اعلام گردید فرض اول مورد پذیرش واقع شد. با پذیرش جریان اصل در اعتقادات، و پذیرش عمومات، اطلاقات و قواعد مخالف اصل، عدم تاثیر مقیدات ادله عام، پذیرش ادله خاص دال بر جهانی بودن نبوت حضرت موسی علیه السلام، نپذیرفتن بقاء ادله عام ذکر شده در مرحله پنجم، و انکار دلالت ادله خاص ذکر شده در مرحله هفتم می توان جهانی بودن نبوت حضرت موسی علیه السلام را نتیجه گرفت و با وجود ادله عام و خاص مقبول و مورد پذیرش، نوبت به ابراز نظر بر اساس اصل عملی نمی رسد. روش تحلیل تعلیمی ضمن مراحل هشتگانه استنباط سبب شد اولا نسبت به هر مرحله به صورت جداگانه تامل صورت بگیرد ثانیا برآینده نظر در هر مرحله سبب تولید نتیجه کلی و نهایی گردد و ثالثا نظریات رقیب نیز بر اساس این مراحل مذکور تولید گردد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240858.html یکی از آموزه‏های مشترکی که خداوند از انبیای الهی خواسته به امت‏هایشان بیاموزند اعتقاد به بداء است. با این وجود یهودیان، مسیحیان و اهل سنت با آموزه بداء مخالفند. از جمله وجوه مخالفت با اعتقاد به این آموزه آن است که آن را مستلزم انتساب جهل و ندامت به خداوند می دانند. اما شیعه با وجود آنکه به شدت با انتساب مزبور مخالف است بداء را به خداوند نسبت می‏دهد. دلیل اصلی شیعه در این زمینه نقل است. روایات فراوانی در الکافی و التوحید در باب بداء آمده است. قرآن کریم هم به مناسبت‏ها و به شکل‏های مختلفی درباره بداء سخن گفته است که البته لزوما همه مفسران از آنها بداء را برداشت نکرده‏اند. یکی از زمینه های قابل پی‏گیری درباره بداء در قرآن، ردیابی مصادیق احتمالی آن است. از جمله مصادیق محتمله، آیات ناظر به ایمان ساحرانی است که در حضور فرعون به رویارویی با حضرت موسی (ع) برخاستند. پژوهش حاضر بنا دارد به این سؤال پاسخ دهد که آیا خداوند در این ماجرا درصدد بیان یکی از مصادیق وقوع بداء است؟ روشی که برای پاسخ به این پرسش اتخاذ شده، توصیفی، تحلیلی و انتقادی و با تمرکز بر منابع امامیه و دیدگاه قائلان به بداء در این ماجرا است. دستاورد این مقاله هم آن است که هرچند می‏توان با این اعتبار با آن تطبیق همراه شد که امری پیش بینی ناشده برای عده‏ای رخ داده، ولی برای انتساب آن به خداوند نمی‏توان به همین مقدار بسنده کرد و باید مستند قابل اعتمادی بر وقوع نوعی محو و اثبات در لوح و اثبات نسبت به این ماجرا ارائه کرد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240866.html رنج آگاهانه و اختیاری امام معصوم، نه یک رخداد صرفاً تاریخی، بلکه بخشی از مأموریت الهی و ابزار هدایت امت است. با این حال، بیشتر پژوهش‌های پیشین به ابعاد احساسی یا روایت تاریخی پرداخته و کمتر به تحلیل ساختارمند «اختیار در پذیرش رنج» و نقش آن در «تحول معنوی جمعی» توجه داشته‌اند.پرسش اصلی این پژوهش آن است که رنج اختیاری امام معصوم چگونه می‌تواند به‌مثابه محرک هدایت و بازسازی معنوی جامعه عمل کند؟ این پرسش، در مواجهه با شبهاتی مانند ناخواسته بودن شهادت یا ناکامی سیاسی امام، اهمیت مضاعف می‌یابد.لذا مقاله حاضر با رویکردی بین‌رشته‌ای، جایگاه رنج اختیاری امام را در چارچوب آموزه «حجت الهی» در کلام امامیه تبیین کرده و آن را با نظریه‌های تحول جمعی در علوم اجتماعی، از جمله «شوک اخلاقی» و «حافظه جمعی»، تطبیق می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که چنین رنجی، علاوه بر نقش معرفتی در هدایت فردی، می‌تواند چارچوب‌های پیشین فهم و ارزش‌های جامعه را به چالش کشیده و در نتیجه، مردمان را به جست‌وجوی معانی تازه و بازسازی هویت جمعی وادارد؛ فرایندی که انسجام دینی و پویایی اعتقادی جامعه را در بلندمدت تضمین می‌کند. بدین جهت نوآوری این پژوهش در ارائه مدلی مفهومی برای پیوند «اختیار در رنج» و «تحول جمعی» است که خلأ موجود در ادبیات کلامی و جامعه‌شناسی دین را پر می‌سازد و پاسخی معاصرپسند به پرسش‌های انتقادی درباره چرایی و کارکرد رنج امام فراهم می‌آورد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_240898.html برخورد با دشمنان یکی از موضوعات محوری در آموزه‌های قرآن کریم است که در بستر تاریخی بعثت پیامبر اعظم(ص) شکل گرفته و به‌تدریج سامان یافته است. در این دوره، گروه‌هایی چون کفار، مشرکان، یهودیان و منافقان به‌عنوان تهدیدهای اصلی در برابر دعوت اسلامی مطرح بوده‌اند. مقاله حاضر با هدف بررسی شیوه‌های مواجهه قرآن کریم با این گروه‌ها در دوره نبوی نگاشته شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که قرآن کریم چه روش‌ها و راهکارهایی را برای مقابله با دشمنان در این دوره به‌کار گرفته است؟ نوع تحقیق کیفی است و با روش اسنادی و تحلیل مضمون داده های جمع آوری و تجزیه و تحلیل شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن‌کریم در برخورد با دشمنان اسلام، رویکردی مرحله‌ای و ترکیبی اتخاذ کرده است؛ به‌گونه‌ای که ابتدا بر شیوه‌های نرم مانند مدارا، تبیین، تربیت و تبلیغ تأکید دارد و در صورت ناکارآمدی این روش‌ها، به مبارزه سخت و جهاد روی می‌آورد. همچنین، قرآن با توجه به ماهیت هر گروه دشمن، شیوه‌ای خاص برای مقابله با آن‌ها ارائه داده و در برابر هر نوع تهدید، راهکاری متناسب توصیه کرده است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_241102.html ضرورت بازخوانی گفتمان حضرت زهرا (س) در دفاع از فدک، ریشه در نیاز مبرم به فهم عمیق‌تر سازوکارهای مقاومت مدنی و حقوقی در مواجهه با قدرت‌های حاکم دارد. این پژوهش، با هدف تحلیل نوآورانه ابعاد حقوقی و سیاسی خطبه فدکیه و سایر مواضع ایشان، چگونگی مشروعیت‌زدایی از خلافت غاصبانه و تثبیت حقانیت اهل‌بیت (ع) را بررسی می‌کند. روش تحقیق حاضر، توصیفی-تحلیلی و از نوع کیفی است که با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی و تئوری‌های مقاومت مدنی، به تبیین دقیق ابعاد مسئله می‌پردازد. مهم‌ترین یافته تحقیق نشان می‌دهد که حضرت زهرا (س) با استفاده از استدلال‌های قرآنی، روایی و حقوقی، نه تنها مشروعیت اقتصادی غصب فدک را به چالش کشیدند، بلکه بنیان‌های مشروعیت سیاسی خلافت موجود را متزلزل ساختند و الگویی بی‌بدیل از مقاومت مدنی مبتنی بر حق‌طلبی و آگاهی‌بخشی را ارائه نمودند که تبعات تاریخی و کلامی عمیقی در پی داشت. این تحقیق، با ارائه‌ی برداشتی نوین از مبارزات ایشان، جایگاه ایشان را به عنوان پیشگام مقاومت مدنی و حقوقی در تاریخ اسلام تبیین می‌کند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_253426.html با ظهور هوش مصنوعی پیشرفته به عنوان یک منبع قدرتمند پردازش اطلاعات و تصمیم‌سازی، مفهوم سنتی «مرجعیت معرفتی» با چالشی بی‌سابقه روبرو شده است. این فناوری این پرسش را به میان می‌آورد که آیا نظام‌های هدایتی مبتنی بر وحی، همچون نهاد امامت در کلام شیعه، در عصر الگوریتم‌ها همچنان کارآمدی منحصربه‌فرد خود را حفظ می‌کنند؟ سؤال اصلی این است که ابعاد و کارکردهای منحصربه‌فرد «هدایت» در نظام امامت شیعی که آن را از راهبری مبتنی بر داده توسط هوش مصنوعی متمایز می‌سازد، چیست؟ فرضیه این است که امامت، علاوه بر بعد معرفتی، دارای ابعاد وجودی، معنوی و الگویی (اسوه حسنه) است که ذاتاً توسط هوش مصنوعیِ فاقد آگاهی، اختیار و کمالات انسانی، قابل شبیه‌سازی و جایگزینی نیست. هدف این پژوهش، تبیین دقیق تمایزهای ماهوی میان هدایت الگوریتمی و هدایت ایمانی مبتنی بر امامت و اثبات ضرورت جایگاه امام در عصر فناوری است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای در حوزه کلام، حدیث و فلسفه فناوری است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری قدرتمند در مدیریت اطلاعات باشد، اما امامت به عنوان یک الگوی کامل انسانی و حجت الهی، کارکردهای انحصاری در هدایت همه‌جانبه بشر دارد که فراتر از محاسبات الگوریتمی است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_253427.html باور به مهدویت، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های اسلامی، همواره نقش بسزایی در شکل‌دهی به نگرش‌ها و کنش‌های فردی و اجتماعی جوامع دینی ایفا کرده است. هدف پژوهش حاضر، تبیین کارکردهای باور به مهدویت در ارتقاء امید فعال و تاب‌آوری اجتماعی در جوامع دینی معاصر با تأکید بر آموزه‌های اسلامی است. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای و با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و تحلیل مضمون کیفی با خوانش بازتابی بر اساس الگوی براون و کلارک انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزه مهدویت با ارائه نظامی معنابخش به بحران‌ها، تقویت چشم‌اندازهای مثبت آینده و ایجاد شبکه‌های همبستگی اجتماعی، می‌تواند بستری مؤثر برای مقابله با بحران‌های هویتی، فرهنگی و اجتماعی فراهم آورد. بر اساس تحلیل داده‌ها، آموزه مهدویت با ایجاد هویت جمعیِ دینی و احیای مسئولیت‌پذیری اجتماعیِ منتظرانه، نقش کلیدی در ارتقاء سرمایه اجتماعی و بازسازی شبکه‌های اعتماد و همکاری در جوامع اسلامی دارد. همچنین، این آموزه با ترسیم چشم‌انداز روشن و قطعی از آینده مطلوب و برپایی حکومت عدل جهانی، می‌تواند به‌عنوان موتور محرک امید فعال در سطوح فردی و اجتماعی عمل کند. نتایج پژوهش نشان داد که باور به مهدویت را می‌توان نه صرفاً یک آموزه فرجام‌شناختی، بلکه چارچوبی راهبردی برای تقویت تاب‌آوری اجتماعی و بازتولید معنای جمعی در برابر چالش‌های جهانی‌شدن و فروپاشی سرمایه‌های اجتماعی تلقی کرد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_253428.html یکی از مهم‌ترین مسائل مرتبط با نبوت حضرت محمد (ص) وحیانیت قرآن و الهی بودن منشأ آن است. اما بسیاری از خاورشناسان در جستجوی منابع بشری برای قرآن برآمده، و به واژگان دخیل قرآن توجه کرده‌اند. در دهه‌های اخیر توجه به وام‌واژگان سریانی در این زمینه فزونی چشمگیری داشته‌است. ادعای برخی از خاورشناسان این است که پیامبر اسلام (ص) در نتیجه تماس با برخی مسیحیان - به ویژه از کلیسای سریانی- نخستین کسی بود که این واژگان را به کار گرفت یا آنها را در قرآن وارد ساخت. با توجه به اهمیت تعیین رابطه میان وجود واژگان دخیل سریانی در قرآن و تأثیر مسیحیت سریانی بر این متن مقدس، در بررسی وحیانیت قرآن کریم، این نوشتار با روش تاریخی به گردآوری داده‌های مرتبط پرداخته، و با رویکردی تاریخی این رابطه را مورد واکاوی قرار می‌دهد. نتایج پژوهش نشان می‌دهند که با توجه به (1) رواج وامگیری واژگانی در همه زبان‌ها، (2) تأثیر ناگزیر فضای فرهنگی مشترک بر اشتراکات واژگانی، (3) مشکل تعیین زبان مبدأ و زبان‌های واسطه در فرایند وام‌گیری، (4) مشکل تشخیص وام‌واژه از واژه عربی، (5) ورود واژگان دخیل به زبان عربی پیش از اسلام، (6) ناچیز بودن درصد وام‌واژگان سریانی در مقایسه با واژگان عربی قرآن، و (7) عدم تلازم اشتراک واژگانی و اقتباس اندیشه، وجود وام‌واژگان سریانی در قرآن نشانگر اقتباس از مسیحیت سریانی نیستند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_253461.html یکی از عوامل مهم ناکارامدی تربیت دینی در رشد و تعالی ایمان نادیده گرفتن جایگاه قلب در وجود نسانی و نقش آن در کارآمدی رفتارهای دینی است. حقیقت انسان در قلب و جان وی خلاصه می‏شود و متون دینی در کنار دعوت مؤمنان به رفتارهای دینی، آنان را متوجه جایگاه قلب و نقش آن در بهره وری از رفتارهای دینی می‎کنند. در این نوشتار، پس از نگاهی گذرا به کارکردهای گوناگون قلب در قرآن کریم و تحقیقاتی که عرفا در بیان حقیقت قلب و ویژگیهای آن عرضه داشته اند، با استناد به متون دینی، پنج اصلِ حفظ سلامت دل، اخلاص نیت، حضور قلب، ذکر و مراقبت و تلقین معارف الهی را برای بهره برداری از ظرفیت قلب در کارآمد کردن رفتارهای دینی و ارتقای ایمان استخراج کرده ایم. کلید واژه: ایمان دینی، قلب، حضور قلب، اخلاص، مراقبت، ذکر، تلقینکلید واژه: ایمان دینی، قلب، حضور قلب، اخلاص، مراقبت، ذکر، تلقین https://rahnama.isri.ac.ir/article_253673.html زیارت جامعه کبیره، حاوی مضامین عمیقی درباره جایگاه تکوینی اهل بیت(ع) در نظام هستی است. با توجه به عدم مخالفت سخنان اهل بیت(ع) با قرآن کریم و روایات معصومین(ع)، این پژوهش به بررسی میزان همخوانی فقرات زیارت نامه در باب ولایت تکوینی‌اهل‌بیت(ع) -با محوریت حوزه جهان هستی- با آیات قرآن و روایات پرداخته است. محورهای کلیدی مورد تحلیل عبارتند از: جایگاه اهل بیت(ع) به عنوان آغاز و انجام آفرینش، نقش آنان در پابرجایی آسمان‌ها، ولی نعمت بودن و غایت خلقت، کارکرد ایشان به مثابه ارکان استوار سرزمین‌ها و تواضع تکوینی مخلوقات در برابر مقام اهل بیت(ع). یافته‌ها نشان می‌دهد عموم فقرات زیارت جامعه کبیره، همسو با آیات قرآن کریم یا روایات معصومین(ع) هستند. تنها استثنای قابل تأمل، اشاره به علیت فاعلی اهل بیت(ع) در آفرینش است که مورد مداقّه برخی صاحب‌نظران قرار گرفته و مستندات قرآنی صریح ندارد. روش تحقیق این مطالعه، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل متون دینی است https://rahnama.isri.ac.ir/article_253868.html هدف این پژوهش تبیین الگوی هدایتگری و راهبردهای کلامی امام هادی (علیه‌السلام) در مواجهه با بحران‌های فکری عصر عباسی - به‌ویژه در سه مسئله‌ی بنیادین توحید، ایمان و خلق قرآن- است. بدین منظور، تحقیق حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و بر اساس داده‌های دست‌اول روایی - تاریخی و کلامی گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش گویای آن است که امام هادی (علیه‌السلام) با بهره‌گیری هوشمندانه از راهبردهایی چون تدوین گفتمان دقیق کلامی (در مسئله توحید برای مقابله با مشبّهه و مجسّمه)، تفسیر خردورزانه‌ی مسائل دینی (در مسئله خلق قرآن برای عبور از دوگانه‌گرایی معتزله و حنابله)، و مناظرات هدفمند (برای تنزیه ذات الهی) به مقابله با اندیشه‌های انحرافی پرداخت. ایشان با ارائه‌ی خوانشی ناب از توحید، تبیین مراتب ایمان و ردّ نظریه‌ی خلق قرآن، نه تنها به شبهه‌زدایی از جامعه اسلامی همت گمارد، بلکه چارچوب نظام عقیدتی شیعه را در یکی از پرچالش‌ترین ادوار تاریخ اسلام تثبیت نمود. در نتیجه، این تحقیق نشان می‌دهد که مواضع کلامی امام هادی (علیه‌السلام) دارای انسجام درونی و رویکردی راهبردی بوده و نقش تعیین‌کننده‌ای در حفاظت از هویت شیعه در برابر آفت‌های التقاط و انحراف ایفا نموده است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254016.html علم امام به عنوان یکی از ارکان اصل امامت در کلام شیعه، در دوران معاصر با خوانش‌های تقلیل‌گرایانه مواجه شده که این مفهوم را به دانش متعارف بشری محدود می‌کنند. این پژوهش با هدف واکاوی انتقادی مبانی معرفت‌شناختی و روش‌شناختی این خوانش‌ها، بر آرای سید حسین مدرسی طباطبایی و محسن کدیور تمرکز دارد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد انتقادی و گردآوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این خوانش‌ها بر مبانی معرفت‌شناختی نادرستی مانند تقلیل ظرفیت ادراکی انسان به امور تجربی، انکار علم غیب افاضی و محدودیت منابع شناخت به امور بشری استوارند و از روش‌شناسی پدیدارشناسانه و تاریخ‌گرایی افراطی بهره می‌برند که منجر به گزینشگری در منابع و تحمیل پیش‌فرض‌های برون‌دینی می‌شود. نقد این مبانی آشکار می‌کند که چنین رویکردی با شواهد قرآنی، روایی و تاریخی شیعه در تعارض است و منظومه معرفتی امامیه را تضعیف می‌کند. در مقابل، الگوی بدیل جامع‌نگر بر ترکیب منابع متنوع علم امام (قرآن، سنت، علم لدنی، الهام) تأکید دارد و با تمایز میان علم غیب استقلالی و افاضی، تصویری متعادل از امامت ارائه می‌دهد. این پژوهش پیشنهاد می‌کند برای خروج از تقلیل‌گرایی، روش‌شناسی کلامی سنتی با تمرکز بر عقل و نقل معتبر احیا شود تا چالش‌های معاصر پاسخ داده شود. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254080.html سیره فرهنگی اهل بیت (ع) از حیث پیوند میان رأفت و قاطعیت الگویی منحصربه‌فرد در مدیریت اجتماعی و مرز‌بندی‌های ارزشی به شمار می‌آید. پژوهش حاضر به تحلیل جامعه‌شناختی هماهنگی رأفت و قاطعیت در سیره فرهنگی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) با رویکرد تطبیقی در مواجهه با دشمن، معاند و تائب می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق مبتنی بر نظریه کنش عقلانی معطوف به ارزش وبر، اخلاق فضیلت‌محور و سنت‌گرایانه مک‌اینتایر، تعامل‌گرایی نمادین بلومر و اخلاق اجتماعی و مرزبندی‌های فرهنگی دورکیم است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و داده‌ها بر پایه منابع تاریخی معتبر گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد رأفت در این سیره ابزاری برای بازسازی هویت فردی و اجتماعی و گشودن مسیر هدایت است، در حالی که صرامت بر ضرورت پاسداری از امنیت و مرزهای ارزشی مبتنی است. این هم‌نشینی هدفمند، تعادلی پویا میان انسجام اجتماعی و مرزبندی فرهنگی ایجاد می‌کند و الگوی پایداری از مدیریت اجتماعی و فرهنگی ارائه می‌دهد که قابلیت انطباق با چالش‌های معاصر را دارد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254082.html مسئله نبوت زنان از مباحث چالش‌برانگیز در حوزه انسان‌شناسی دینی و زن‌شناسی تطبیقی است که در شناخت نگرش ادیان آسمانی به زن و توانمندی‌های معنوی او نقشی بنیادین دارد. پرسش اصلی آن است که مفسران فریقین بر اساس کدام مبانی تفسیری به نفی یا اثبات نبوت زنان پرداخته‌اند و اختلاف نظر آنان ریشه در چه عواملی دارد. هدف، بررسی تطبیقی دیدگاه مفسران شیعه و سنی با تکیه بر منابع معتبر و شناسایی نقاط اشتراک و افتراق است. این تحقیق، به روش توصیفی‑تحلیلی با رویکرد تطبیقی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد اکثر مفسران شیعه و سنی بر نفی نبوت تشریعی از زنان و استناد به آیات نافی رسالت (یوسف: ۱۰۹؛ نحل: ۴۳؛ انبیاء: ۷) و آیه قوامیت (نساء: ۳۴) اتفاق نظر دارند. در برابر، برخی مفسران اهل سنت همچون قرطبی، ابن‌حزم و ابوالحسن اشعری با استناد به آیات وحیانی خطاب به زنان و تفکیک مفهومی نبوت از رسالت، نبوت برخی زنان را اثبات کرده‌اند. در میان مفسران شیعه، رویکرد محافظه‌کارانه‌تری غالب است که نبوت تشریعی را نفی کرده، اما با تفکیک نبوت انبائی، امکان دریافت وحی را برای زنان پذیرفته و آنان را در زمره «محدثان» قرار داده است. بر اساس تفاسیر شیعه، حضرت فاطمه(س) به عنوان برترین زن عالم خلقت، با وجود بهره‌مندی از وحی انبائی و سخن گفتن با فرشتگان، هرگز در زمره انبیاء تشریعی قرار نمی‌گیرد و مقام ایشان در حد «محدثه» تبیین شده است. تفاوت رویکرد مفسران فریقین، بیش از ریشه کلامی، ناشی از پیش‌فرض‌های جنسیتی و گفتمان‌های قدرت رایج در هر دو سنت تفسیری است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254103.html این پژوهش با تکیه بر آیات قرآن‌ کریم، به بررسی این مسئله می‌پردازد که آیا شناخت‌های عمومی انسان ـ یعنی ادراکات حسی، عقلی و شهودی ـ برای هدایت او به‌سوی کمال حقیقی و سعادت ابدی کفایت می‌کند یا نه، و هدف آن روشن کردن نیاز انسان به آگاهی‌های حاصل از وحی در تمشیت امور دنیوی و نیل به مراتب اخروی و سعادت ابدی و کمال حقیقی است. مسأله زمانی برجسته می‌شود که توجه کنیم انسان در تمام انتخاب‌های حیاتی خود محتاج نوعی شناخت است و هرگونه نقص یا خطا در این شناخت، مسیر حیات او را دگرگون می‌سازد. از آنجا که بخش مهمی از نیازهای معرفتی انسان به حوزه‌هایی مربوط می‌شود که در توان ادراک محدود و خطاپذیر او نیست، پرسش اصلی مقاله ضرورتاً به یک مسأله بنیادین بدل می‌شود: ناکفایتی احتمالی شناخت‌های طبیعی انسان و لزوم اتکای او به منبعی فراتر از تجارب بشری.روش تحقیق در مرحله گردآوری داده‌ها کتابخانه‌ای و در مرحله تحلیل و حل مسئله، توصیفی ـ تحلیلی ـ تفسیری است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند ادراک حسی، عقلانی و شهودی نقش مهمی در زندگی انسان دارند، اما به دلیل محدودیت‌ها و خطاپذیری‌های ساختاری، برای ترسیم مسیر جامع سعادت و کمال کافی نیستند. از منظر قرآن، حکمت الهی اقتضا می‌کند که راهی مطمئن و مصون از خطا، یعنی وحی و رسالت پیامبران علیهم‌السلام، برای جبران کاستی شناخت‌های انسانی و هدایت او به کمال حقیقی در اختیار بشر قرار گیرد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254179.html پیامبر اکرم (ص) در دوران رسالت، با تهدیدهای اقتصادی گسترده‌ای از سوی قریش و هم‌پیمانان آن روبه‌رو بود که هدفشان تضعیف بنیان‌های اجتماعی و اقتصادی امت نوپای اسلامی بود. پژوهش حاضر، با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه منابع اصیل سیره نبوی چون آثار ابن هشام، واقدی و طبری، سیاست‌های اقتصادی پیامبر (ص) را در دو محور سیاست‌های داخلی و خارجی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیامبر (ص) در عرصه داخلی با تنظیم، تصحیح و تسهیل کارکرد بازار و تأسیس بیت‌المال، ساختاری درون‌زا و عادلانه برای ثبات مالی جامعه اسلامی ایجاد نمود و در عرصه خارجی، از طریق پیمان‌های تجاری و صلح اقتصادی، شبکه‌ای جایگزین برای تأمین نیازهای امت مسلمان پدید آورد. این سیاست‌ها مجموعه‌ای هدفمند از نظارت اخلاقی، آزادی اقتصادی و بازتوزیع عادلانه ثروت را شکل دادند که در نهایت به الگویی از «اقتصاد مقاوم» بر پایه عدالت توزیعی و همبستگی اجتماعی انجامید. این الگو می‌تواند در سیاست‌گذاری اقتصادی جوامع اسلامی معاصر نیز مورد بهره‌برداری قرار گیرد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254222.html تبیین حقایق و معارف دینی، به ویژه بررسی جایگاه و اهمیت مسئله‌ی ولایت و جانشینی پیامبر اکرم (ص)، یکی از مأموریت‌های اصلی اهل بیت (ع) محسوب می‌شود. این مأموریت در منابع روایی به شکل‌های متنوعی همچون خطبه‌ها، احادیث، ادعیه و زیارات متبلور شده است. در این میان، زیارت‌نامه‌های مأثور از ائمه هدی (ع) به ویژه زیارت غدیریه امام هادی (ع)، به عنوان گنجینه‌ای سترگ، با پیوند دادن حقایق اعتقادی به مناسبات و وقایع تاریخی، نقش بی‌بدیلی در تثبیت بنیان‌های اعتقادی مخاطبان خود ایفا می‌کنند. پژوهش حاضر، با رویکرد کتابخانه‌ای و تحلیلی، به واکاوی و اصالت‌سنجی بنیان‌های قرآنی زیارت غدیریه امام هادی (ع) پرداخته و نشان می‌دهد که ایشان در این زیارت‌نامه با استفاده هدفمند و معنا‌دار از آیات قرآن کریم، به بازنمایی فضایل و شایستگی‌های امام علی (ع) در حوزه‌ی غدیر اهتمام ورزیده‌اند. آیات متعددی از جمله نبأ عظیم، تطهیر، ولایت، اولوالامر، تبلیغ و اکمال، در این متن به شیوه‌ای اشاری و تصریحی، جایگاه علی (ع) را به عنوان جانشین شایسته پیامبر (ص) برجسته می‌سازند و بنیان وحیانی نظریه‌ی نصب الهی امام را در مکتب اهل بیت (ع) به روشنی آشکار می‌کنند. یافته‌های تحقیق تأکید می‌کنند که امام هادی (ع) با بهره‌گیری از چارچوب‌های قرآنی و روایی، نه تنها شأن امامت و جانشینی علی (ع) را تبیین کرده، بلکه با پیوند دادن آموزه‌ها به مناسبت تاریخی غدیر، مخاطب را به درک عملی و اعتقادی این آموزه‌ها هدایت نموده است. این رویکرد، هم از منظر اعتبارسنجی دلالی آیات و هم از حیث تبیین فلسفه‌ی نصب الهی، ارزشمند و قابل توجه است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254258.html یکی از شبهات درباره اصالت نهاد سفارت در عصر غیبت صغری، عدم اشاره به سفرای اربعه در کتاب کافی کلینی است. ادموند هیز با استناد به این سکوت، مدعی برساخته بودن نهاد نیابت خاصه توسط جریان کلامی قرن چهارم شده است. پرسش اصلی این است که آیا سکوت کافی درباره نهاد سفارت، برساخته بودن نیابت خاصه را اثبات می‌کند؟ فرضیه پژوهش آن است که این سکوت ناشی از رویکرد کتاب‌محور و کاربردی کلینی، شرایط تقیه و منبع‌محوری اوست، نه انکار نیابت؛ و اصل نهاد واسطه‌گری در منابع متقدم بازتاب یافته است. هدف، بررسی انتقادی دیدگاه هیز و تبیین مواجهه کلینی با عثمان بن سعید است. روش پژوهش، تحلیل تاریخی-روش‌شناختی با تکیه بر منابع متقدم شیعی مانند کافی، رجال کشی، الغیبة نعمانی و دلائل الامامة و نقد روش هیز در گزینش و تفسیر روایات است. نتیجه آنکه ادعای برساخته بودن نهاد سفارت با شواهد تاریخی و روایی سازگاری ندارد؛ زیرا میان «اصل باور به نیابت» و «صورت‌بندی لفظی سفارت» باید تفکیک کرد. سکوت کافی به دلیل ماهیت و روش تدوین آن، نفی‌کننده باور به نیابت نیست. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254260.html آیه 15 و 16 سوره قصص با عبارات «هذا من عمل الشیطان و إنی ظلمت نفسی» از دیرباز یکی از چالش‌برانگیزترین آیات در بحث عصمت انبیاء(ع)به شمار می‌رود؛ زیرا ظاهر آن با مقام عصمت ناسازگار می‌نماید. پژوهش حاضر با تمرکز بر این آیه، به بررسی بنیادهای تفسیری و کلامی مفسران و تحلیل راهبردهای آنان در مواجهه با این تعارض ظاهری می‌پردازد. پرسش اصلی این است که مفسران بر پایه چه مبانی کلامی به تفسیر آیه پرداخته و چه شیوه‌هایی را برای صیانت از اصل عصمت اتخاذ کرده‌اند. روش تحقیق بر ترکیبی از تحلیل تفسیری ـ تأویلی و مطالعه تطبیقی گفتمان‌های تفسیری استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سه راهبرد اصلی در میان مفسران برجسته است: نخست، جابه‌جایی مرجع ضمیر و ارجاع «هذا» به نزاع یا عمل قبطی؛ دوم، بازتوصیف ماهیت فعل با تأکید بر غیرعمدی بودن قتل؛ و سوم، بازتعریف الهیاتی گناه از رهگذر فروکاستن آن به ترک اولی و تأویل استغفار. نوآوری این پژوهش در آن است که به جای گردآوری صرف آراء، به تحلیل نسبت میان مبانی کلامی و راهبردهای تفسیری پرداخته و نشان داده است که این مبانی همچون دستور زبانی پنهان در پسِ تفسیر عمل می‌کنند. در نهایت، مطالعه حاضر بر ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد زبانی، اجتماعی و کلامی در تحلیل‌های تفسیری تأکید کرده و الگویی روش‌شناختی برای مواجهه با آیات متشابه قرآن ارائه می‌دهد. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254278.html رنج یکی از مفاهیم بنیادین در متون دینی و نظریه‌های اجتماعی است که در ارتباط با معنا، قدرت و شکل‌گیری سوژه انسانی تحلیل می‌شود. از منظر میشل فوکو، قدرت صرفاً ماهیتی سرکوبگر ندارد، بلکه از طریق سازوکارهای انضباطی و فناوری‌های خود در فرایند شکل‌گیری سوژه انسانی نقش ایفا نموده و رنج و تجربه‌های زیسته می‌توانند در این فرایند به بازسازی اخلاقی سوژه بینجامند. داستان حضرت یوسف (ع) در قرآن، با روایت رنج‌هایش از چاه تا زندان، نشان می‌دهد که این رنج‌ها به‌جای نابودی هویت فردی، به شکل‌گیری شخصیت اخلاقی او کمک می‌کند. مقاله با اتکا به چارچوب نظری میشل فوکو، به‌ویژه مفاهیم قدرت، انضباط و خودسازی، رنج را به عنوان عاملی در تولید سوژه اخلاقی تحلیل می‌کند. روش پژوهش توصیفی_تحلیلی است. در مقاله حاضر موقعیت‌هایی مانند چاه، بردگی و زندان به عنوان فضاهای انضباطی در نظر گرفته شده‌اند که در آن‌ها بدن، زمان و کنش فرد تحت نظم خاصی قرار می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهند که رنج در خوانش قرآنی نقشی فعال و سازنده دارد. یوسف در این فضاها از طریق صبر، خودکنترلی و وفاداری اخلاقی، فرآیند خودسازی را پیش می‌برد. زندان، در منطق فوکویی نهادی انضباطی است که در قرآن به فضایی برای کنش اخلاقی و اعتماد اجتماعی تبدیل می‌شود. مقاله در پایان نشان می‌دهد که هرچند مفاهیم فوکویی در تحلیل فرایند شکل‌گیری سوژه اخلاقی در داستان حضرت یوسف(ع) قابل استفاده‌اند، اما روایت قرآنی با تأکید بر هدایت الهی و غایت اخلاقی، افقی فراتر از چارچوب نظری فوکو ارائه می‌کند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254312.html اندیشه توئیچل و کلمپ به‌منظور سعادت معنوی با تکیه بر اصالت روح و آگاهی روحی قوام می‌یابد. هدف این مقاله نیز سنجش اندیشه آنها است؛ اینکه آگاهی متمایز روح در تحقق سعادت معنوی تا چه اندازه در خوانش توئیچل و کلمپ معتبر است؟ بدین‌سان، اندیشه آنها که برمدار همسویی در «نگرش هستی‌شناختی» و «اصالت روح» فراهم شده به واگرایی در دو مضمون «سفر روح» و «سفر در رویا» ختم می‌شود. لکن ایده آنها نقصان مشترکی دارد که با اتکا به اندیشه ملاصدرا آشکار می‌شود؛ نخست، نابسندگی ساختاری به‌لحاظ هستی‌شناختی موجب شده تا نظام هستی نزد ایشان فاقد تبیین منسجم و رابطه معنادار میان توانایی روح و مراتب هستی باشد؛ دوم، عدول از معیار صدق به‌لحاظ معرفت‌شناختی نه تنها ملاکی برای سنجش صحت «آگاهی روح» ارائه نمی‌کند که تمایز میان شهود حقیقی و وهم‌گونه را مغفول می‌گذارد. درحالی‌که سنجش بدون در نظر گرفتن معیار عقل و وحی، نه تنها اعتبار تجربه را زیر سوال می‌برد که بستر مناسبی برای باورهای خیال‌پردازانه را فراهم می‌سازد. بدین‌سان، آنان با تقلیل معنویت به تجربه‌هایی چون سفر روح و رویابینی، از درک جامع‌تری که در سنت‌های دینی-وحیانی درباره غایت سلوک وجود داشته، فاصله می‌گیرند. این در حالی است که تجربه‌های روحی نه‌خود هدف، بلکه وسیله‌ای برای سیر به‌سوی حقیقت تلقی می‌شوند. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254476.html مسئلۀ اصلی این پژوهش، بررسی اصل افضلیت اهل‌بیت و نقد رویکرد شمول‌گرای فیصل نور است که با استناد به روایتی در «تفسیر منسوب به امام حسن عسکری »، مدعی تسرّی فضیلت مندرج در متن به جمیع صحابه پیامبر  شده است؛ برداشتی که فهم دقیق نصوص روایی و مرزبندی‌های تاریخی را با چالش مواجه می‌سازد. از این رو، هدف از پژوهش حاضر، ارزیابی سندی و واکاوی دقیق دلالی این روایت برای سنجش میزان اعتبار ادعای فیصل نور و تبیین مراد واقعی متن است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با گذر از پیش‌فرض‌های کلامی، پس از ورود به مباحث رجالی و بررسی سندی، به تجزیه و تحلیل ساختار ادبی، قرائن درون‌متنی و شواهد قرآنی روایت پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می دهد که متن این روایت در قالب یک «قضیه شرطیه» بیان شده و ناظر به سنجش کیفی ایمان افراد است؛ در نتیجه، ساختار مفهومی آن با استفاده از قیود تحدیدکننده، یک نظام شایسته‌سالار را ترسیم می‌کند که برتری را صرفاً به صنف برگزیده‌ای از اصحاب محدود دانسته و تعمیم مطلق آن به تمامی صحابه، فاقد اتقان دلالی و در تعارض با تفکیک‌های صریح قرآنی است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254688.html امروزه سازمان‌ها برای دستیابی به توسعه پایدار و بهبود مستمر عملکرد، بیش از منابع مالی به سرمایه انسانی متعهد و اخلاق‌مدار نیازمندند. در این راستا پژوهش حاضر با هدف تبیین تأثیر باور به آموزه‌های امامت بر بهبود مستمر عملکرد منابع انسانی در سازمان و با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد کیفی انجام شده است. داده‌ها با روش کتابخانه‌ای از منابع معتبر دینی گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون در سه سطح پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر تحلیل گردید. همچنین، پژوهش با استخراج نه مؤلفه کلیدی در قالب دو بُعد فردی و گروهی، الگویی مفهومی برای تبیین سازوکار اثرگذاری آموزه امامت بر بهبود مستمر عملکرد منابع انسانی ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان داد که در سطح فردی، مؤلفه‌هایی همچون خودکنترلی مبتنی بر نظارت امام، ارتقای انگیزه در پرتو محبت اهل‌بیت(ع)، تقویت وجدان کاری به عنوان وفای به عهد امامت و مراقبت از بیت‌المال، و در سطح گروهی، مؤلفه‌هایی مانند حمایت اجتماعی، تعاون و انسجام، نظم و اتحاد سازمانی، عفو و گذشت و تعامل صحیح و مدارا با دیگران، نقش محوری در بهبود عملکرد منابع انسانی ایفا می‌کنند. نتیجه آنکه امامت نه یک اصل کلامی صرف، بلکه چارچوبی معنابخش و هنجارساز برای پیشران‌های بهبود مستمر در سازمان است. https://rahnama.isri.ac.ir/article_254789.html پدیدة وحی در اسلام مفهومی اساسی و کاربردی است. از جمله مسائلی که دگراندیشان در این باره بحث کرده‌اند مسألة ماهیت وحی و روش فهم آن است. این نوشتار به روش تحلیلی، با رویکرد گزاره‌ای- مفهومی دیدگاه نصر حامد ابوزید دربارة ماهیت وحی و روش فهم آن را با تأکید بر قرآن بررسی می‌کند و به دو پرسش پاسخ می دهد:1. رهیافت زبان‌شناختی ابوزید دربارة ماهیت وحی و روش فهم قرآن چیست؟2. دیدگاه وی با بیان قرآن در این باره چه نسبتی دارد؟ ابوزید باور دارد سرشت وحی، تجربة دینی است. او بر همین اساس الفاظ قرآن را غیر وحیانی می‌داند اما بر اساس آیات قرآن و آثار و علائم ارسال وحی بر پیامبر (ص)، اعتراف خود پیامبر (ص)، بررسی حالات زندگی ایشان و ویژگی‌های بی‌نظیر قرآن؛ منشأ پدیده مرموز وحی، حق‌تعالی است. روشی که ابوزید در فهم قرآن ارائه می‌دهد مبتنی بر نظریه‌های هرمنوتیک است. ابوزید با تأکید بر تاریخ‌مندی، هم پیامبر را به‌عنوان صاحب الفاظ قرآن، انسانی عادی و متأثر از اوضاع عصر خود می‌خواند و هم خود قرآن را محصول فرهنگی عصر جاهلی می‌شمارد. درحالی‌که در اسلام پیامبر(ص)، انسانی عادی نیست؛ پیامبر از گناه معصوم و در مرحله دریافت و ابلاغ وحی نیز از هرگونه خطایی مصون است. محصول فرهنگی دانستن قرآن پذیرفتنی نیست؛ زیرا قرآن از ادبیات و زبان قوم بهره گرفته و قرآن ناظر بر فرهنگ عصر نزول است نه متأثر از آن. خداوند برای تعلیم، سطح و افق فکری مردم عرب را در‌نظرگرفته است.